Το ιδεώδες του «ευ αγωνίζεσθαι» υπήρξε ανέκαθεν βαθιά ριζωμένο στην καρδιά των Ελλήνων, άμεσα συνδεδεμένο με την έμφυτη τάση τους για υπεροχή και διάκριση. Οι αγώνες ήταν ήδη γνωστοί και προσφιλείς στους κατοίκους της προϊστορικής Ελλάδας, μυκηναίους και μινωίτες. Σε τοιχογραφίες και παραστάσεις αγγείων της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. παρακολουθούμε τα πρώτα γυμναστικά δρώμενα, όπως το παιχνίδι με τον ταύρο, τη δεξιοτεχνική ακροβασία, την πυγμαχία, τον δρόμος και τις αρματοδρομίες. Οι αθλοπαιδιές αυτές συγκέντρωναν εξ αρχής όλα τα βασικά συστατικά για να εξελιχθούν σε οργανωμένα αθλήματα, όπως τα ενοούμε σήμερα. Διέπονταν από συγκεκριμένους κανονισμούς, περιελάμβαναν το στοιχείο του ανταγωνισμού και της επίδειξης και λάμβαναν χώρα σε ανοικτούς χώρους που επέτρεπαν την συγκέντρωση θεατών. Επιπλέον φαίνεται να ήταν άμεσα συνδεδεμένα με συγκεκριμένες λατρευτικές εκδηλώσεις. Η σύνδεση των αθλητικών αγώνων με την λατρεία θεών ή των ηρώων είναι ένα χαρακτηριστικό που θα παραμείνει απαράλλακτο έως και τους τελευταίους αγώνες της αρχαιότητας. Οι αθλητικοί αγώνες στην αρχαιότητα ήταν πριν από όλα θρησκευτικά δρώμενα που πραγματοποιούνταν στα πλαίσια εορταστικών εκδηλώσεων προς τιμή των θεών.
Στον Όμηρο συναντάμε τους Αχαιούς να οργανώνουν επιτάφιους αγώνες, τα «άθλα», προς τιμή του νεκρού Πατρόκλου, όπου και για πρώτη φορά δίνεται πλήρης κατάλογος των αγωνισμάτων. Ταυτόχρονα όμως εμφανίζονται ως γιορταστική εκδήλωση των Ελλήνων μετά το δείπνο, λαμβάνοντας έτσι την σημασία της αθλοπαιδιάς. Ο νικητής κατά τον Όμηρο, συγκεντρώνει την σωματική αλκή, την αρετή, και την ηθική ανωτερότητα και καταξιώνεται στους συντρόφους του με τον αγώνα του για τη νίκη. Η ομηρική ρήση «αείν αριστεύειν και υπείροχον έμμεναι άλλων» εκφράζει με τον καλύτερο τρόπο τα ιδανικά μίας κοινωνίας, που την ίδια εποχή που συνθέτει ο Όμηρος τα Έπη του, τελεί για πρώτη φορά στην Ολυμπία αγώνες υπερτοπικής εμβέλειας.
Πότε ακριβώς άρχισαν να συρρέουν αθλητές στην Ολυμπία για να αντιπαραβάλουν την σωματική τους ρώμη και αρετή δεν μας είναι επακριβώς γνωστό. Κατά τον Παυσανία, ο βασιλιάς της Ήλιδος Ίφιτος ζήτησε από το μαντείο των Δελφών να χρησμοδοτήσει σχετικά με το τι όφειλε να πράξει για να σωθεί η Ελλάδα από τους εμφυλίους πολέμους και τους λοιμούς. Ο Απόλλων τότε έδωσε την απάντηση: «αυτόν τε Ίφιτον δέοι καί Ηλείους τον Ολυμπικόν αγώνα ανανεώσασθαι» (Παυσανίας. 5, 4). Μία άλλη παράδοση μας διασώζει ότι τρεις βασιλείς της Πελοποννήσου, ο Ίφιτος, ο μυθικός νομοθέτης της Σπάρτης Λυκούργος και ο Κλεισθένης της Πίσας, συνήψαν μία συνθήκη διαρκείας, την Ιερά Εκεχειρία, που έμεινε σεβαστή από όλον τον Ελληνισμό και ίσχυσε ως απαράβατος κανών του Διεθνούς Δικαίου, ακόμη και στις δραματικότερες συράξεις του αρχαίου κόσμου. Η συνθήκη αυτή καταγράφηκε από τους Ηλείους σε χάλκινο δίσκο που τοποθετήθηκε στο ναό της Ήρας, όπου τον είδε και τον περιέγραψε ο Παυσανίας το 160 μ.Χ. Με την Ιερά Εκεχειρία, η περιοχή της Ολυμπίας και της Ήλιδος ανακηρύχθηκε ιερή και απαραβίαστη, απαγορεύτηκε η διάβαση στρατιωτικών δυνάμεων από το ιερό του Διός και ολόκληρη την Ήλιδα και ορίστηκε «Ιερομηνία» δηλ. Ιερός Μήνας που κατά την διάρκειά του χάριν των Ολυμπιακών Αγώνων, απαγορεύονταν οι πόλεμοι και οι εχθροπραξίες.
Η Ήλιδα, αρχαία ατείχιστη πόλη κτισμένη στην όχθη του Πηνειού, έμελε να είναι η πόλη που για τα επόμενα χίλια περίπου χρόνια θα ήταν επιφορτισμένη με την διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων. Βρισκόταν σε απόσταση 50 περίπου χιλιομέτρων από την Ολυμπία, στην περιοχή της σημερινής Αμαλιάδος και είχε στην εποπτεία της το Ιερό του Διός στην Ολυμπία. Από τις δύο παλαιές ιερατικές οικογένειες της πόλης, αυτές των Ιαμιδών και των Κλυτιδών, διορίζονταν εναλλάξ οι ιερείς της Ολυμπίας. Με την διοργάνωση ήταν επιφορτισμένη η Βουλή της πόλης και ονομαζόταν για το λόγο αυτό «Ολυμπιακή Βουλή».
Το 776 π.Χ. καταγράφεται από την παράδοση ως ο πρώτος «ανανεωμένος» αγώνας. Θα πρέπει να φανταστούμε οι πρώτοι αγώνες στην Ολυμπία δεν ήταν τίπουε περισσότερο από μία γιορτή τοπικού χαρακτήρα στηνοποία λάμβαναν μέρος οι γύρω πόλεις. Με τις διευκολύνσεις που παρείχε η Ιερά Εκεχειρία και με την συνεχώς διογκούμενη φήμη του ιερού του Διός, πατέρα των θεών και των ανθρώπων, οι αγώνες σε μικρό χρονική διάστημα έγιναν παμπελοποννησιακοί και στη συνέχεια πανελλήνιοι, συγκεντρώνοντας το ενδιαφέρον όλου του τότε γνωστού κόσμου, όπου το ελληνικό στοιχείο είχε εξαπλωθεί: από τις Ιωνικές πόλεις της Μ. Ασίας, τα ελληνικά νησιά και την Κύπρο, έως τις αποικίες του Πόντου, της Β. Αφρικής και της Μεγάλης Ελλάδος μαζί φυσικά και με όλες τις πόλεις της ηπειρωτικής Ελλάδας.
Η Ιερά Εκεχειρία που κηρυσσόταν με την έναρξη του Ιερού Μηνός από αντιπροσώπους της Ήλιδος, τους Σπονδοφόρους, ενίσχυσε το ιερό της Ολυμπίας με σημαντικά προνόμια, και δημιούργησε τις προϋποθέσεις ασφάλειας και ελεύθερης διακίνησης,ώστε αθλητές και προσκυνητές να συγκεντρώνονται κάθε τέσσερα χρόνια στην μεγαλύτερη πανελλήνια γιορτή του Δία.
Ας σημειωθεί εδώ ότι η Ιερή Εκεχειρία δεν αποτελούσε μία συνθήκη που βασιζόταν στην αγαθή προαίρεση των πόλεων. Η παραβίασή της είχε σοβαρότατες πολιτικές συνέπειες και αποτελούσε ανεξίτηλο στίγμα για όσες πόλεις τυχόν δεν θα την έκαναν σεβαστή. Η ίδια η Ολυμπιακή Βουλή είχε δικαίωμα να επιβάλλει αυστηρότατες ποινές και βαρύτατα πρόστιμα στους παραβάτες. Σε όσους δεν πλήρωναν το πρόστιμο, τους απαγορευόταν η χρησμοδότηση στο Μαντείο των Δελφών και η Ολυμπιακή Βουλή τους απέκλειε από την πανελλήνια εορτή των Ολυμπιακών Αγώνων. Και οι δύο αυτές ποινές ήταν κάτι το ασύλληπτο για τους αρχαίους Έλληνες. Για τον λόγο αυτό οι παραβιάσεις που καταγράφηκαν ιστορικά ήταν ελάχιστες: όταν κάποτε Σπαρτιάτης πολεμιστής παραβίασε την ουδετερότητα της Ήλιδος, η Σπάρτη πλήρωσε βαρύτατο πρόστιμο. Και όταν στους χρόνους του Φιλίππου Β΄, ο Αθηναίος Φρύνων ληστεύτηκε από μακεδόνες οπλίτες, ο Φίλιππος, αφού ισχυρίστηκε ότι οι οπλίτες του δεν γνώριζαν ότι είχε κηρυχθεί η Εκεχειρία, τους τιμώρησε αυστηρά και ζήτησε συγγνώμη της Ολυμπιακής Βουλής.
Η πρώτη καταγεγραμμένη Ολυμπιάδα τελέστηκε το 776 π.Χ. Στο ένα και μοναδικό αγώνισμα που υπήρχε τότε, το Στάδιο (δρόμος 192,25 μ.) νίκησε ο Ηλείος Κόροιβος, και το όνομά τους δόθηκε και στην πρώτη ιστορική Ολυμπιάδα, που λέγεται έκτοτε Κοροιβιάς. Από τότε τηρήθηκε συστηματικά κατάλογος των Σταδιονικών, που τα ονόματά τους κατά σειρά, αντιπροσώπευαν τις μετέπειτα ιστορικές Ολυμπιάδες. Οι «Ολυμπιάδες», τα τετραετή δηλαδή χρονικά διαστήματα, που μεσολαβούσαν μεταξύ δύο διαδοχικών τελέσεων των Ολυμπιακών Αγώνων, αποτέλεσαν τη βάση του χρονολογικού συστήματος των αρχαίων και οι ιστορικοί πλέον, τοποθετούσαν τα ιστορικά γεγονότα στον αύξοντα αριθμό, στα έτη και τους μήνες των Ολυμπιάδων.
Ακριβώς πότε τελούνταν οι Ολυμπιακοί Αγώνες σύμφωνα με το σύγχρονο ημερολόγιο, δεν είναι γνωστό. Τελούνταν οπωσδήποτε το καλοκαίρι, σε εποχή ζέστης και σε περίοδο που ήταν πανσέληνος ώστε να διευκολύνεται η πρόσβαση των αθλητών και θεατών πολλοί από τους οποίους έρχονταν από πολύ μακριά. Επίσης γνωρίζουμε ότι οι «Ολυμπιάδες» ήταν αρχικά πενταετηρίδες, δηλ. οτι αγώνες τελούνταν στην αρχή κάθε πενταετίας. Κατά το σύστημα των αρχαίων, οι αγώνες επαναλαμβάνοντο κάθε 49 και 50 μήνες εναλλάξ.

Μέσα στο Στάδιο της Ολυμπίας, η προβολή του σωματικού σθένους έπρεπε να συνδυάζεται απόλυτα με το ήθος και την ψυχική καλλιέργεια. Και αυτός ήταν και ο ιδεώδης σκοπός των Ολυμπιακών Αγώνων : η αρμονική συνήπαρξη στο ίδιο άτομο, της αρετής και της δυνάμεως, για την δημιουργία μίας προσωπικότητος ψυχικά και σωματικά ολοκληρωμένης και μίας γενιάς ενάρετης και δυνατής
Οι ιδεώδεις σκοποί που επιδιώχθηκαν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες, επιβεβαιώνονται και από τους αυστηρούς όρους συμμετοχής των αθλητών. Οι αθλητές έπρεπε καταρχήν να είναι Έλληνες ελεύθεροι – για τους δούλους ήταν απαγορευμένη η συμμετοχή – και να μην ενέχονται για φόνο, ιεροσυλία ή παράβαση των κανονισμών των αγώνων. Ας σημειωθεί εδώ ότι τόσο ο φόνος όσο και η παραβίαση των κανονισμών, θεωρούνταν ως καταρχήν θρησκευτικά ανοσιουργήματα. Οι αθλητές έπρεπε επίσης να προγυμνασθούν στην πατρίδα τους για ένα χρόνο πριν τους αγώνες, ενώ τον τελευταίο μήνα πριν τους αγώνες να προσέλθουν στα γυμνάσια και τις παλαίστρες στην Ήλιδα ή την Ολυμπία. Εκεί γινόταν και το τελικό στάδιο της προετοιμασίας τους.
Η Ολυμπιακή Βουλή, είχε στην διάθεσή της αμερόληπτη επιτροπή κριτών για την εύρυθμη τέλεση των αγώνων. Τα μέλη της επιτροπής αυτής, οι «Ελλανοδίκες», προέρχονταν από τους άριστους Ηλείους πολίτες, ο δε αριθμός τους ήταν διαφορετικός κατά εποχές, ανάλογος με τις φυλές των Ηλείων.
Στις παραμονές των Ολυμπιακών Αγώνων, οι Ελλανοδίκες, οι αθλητές και οι γυμναστές έφευγαν από την Ήλιδα και δια της Ιεράς Οδού κατέφθαναν στην Ολυμπία. Λίγα χιλιόμετρα έξω από την Ήλιδα και επί της Ιεράς Οδού βρισκόπταν η ιερή πηγή Πιέρρα, όπου πρόσφεραν θυσίες. Στο μεταξύ έφταναν στην Ολυμπία οι «Θεωροί», οι αντιπρόσωποι δηλαδή των ελληνικών πόλεων και τα πλήθη των προσκυνητών-θεατών.
Κατά την πρώτη ημέρα της γιορτής και μετά τις καθιερωμένες θυσίες, οι αθλητές ορκίζονταν στο Βουλευτήριο, όπου βρισκόταν ο βωμός και το άγαλμα του προστάτη των όρκων Ορκίου Διός, ότι θα τηρήσουν πιστά τους κανονισμούς, ότι δεν θα υποπέσουν σε «κακούργημα», ότι είναι ελεύθεροι Έλληνες και ότι δεν διώκονταν για υποθέσεις φόνου ή ιεροσυλίας. Μαζί με τους αθλητές ορκίζονταν και οι Ελλανοδίκες, οι γυμναστές και οι γονείς των αθλητών.
Μετά την ορκωμοσία θυσίαζαν στον μεγάλο βωμό του Διός και από την επίσημη είσοδο εισέρχονταν στο Στάδιο «κοσμίω άμα καί σχολαίω βήματι» κατά τον Φιλόστρατο, όπου τους υποδεχόταν η ιέρεια της θεάς Δήμητρας Χαμύνης, η μόνη από τις γυναίκες που είχε το διακίωμα να παρακολουθεί τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Ο κήρυκας έπαιρνε τότε την εντολή να αναγγείλει την έναρξη των αγώνων με το κήρυγμα: «άρχεται αγών καλλίστων άθλων ταμίας».
Οι αγώνες διαρκούσαν στις αρχές μία ημέρα. Όταν όμως αργότερα, καθιερώθηκαν και άλλα αγωνίσματα και μέσω της φήμης των αγώνων αυξήθηκαν οι συμμετοχές, διαρκούσαν τρεις. Κατά τα μέσα του 5ου  π.Χ. αιώνα, η συρροή των αθλητών ήταν τέτοια, ώστε απαιτούνταν σε όλα τα αγωνίσματα σειρές προκριματικών αγώνων. Προστέθηκαν λοιπόν άλλες δύο ημέρες στο ολυμπιακό πρόγραμμα, αυξάνοντας έτσι τον συνολικό αριθμό των ημερών σε πέντε.

Kείμενα
Γιώργος Kουτσουφλάκης - Aρχαιολόγος